درسنامه آموزشی جغرافیای ایران کلاس دهم

در درس گذشته دانستیم که در محیط جغرافیایی، اجزاء و عوامل محیطی در ارتباط با یکدیگر، عمل می‌کنند؛ به همین دلیل جغرافی‌دانان با به کارگیری دید ترکیبی به مطالعۀ محیط می‌پردازند و به حل مسائل آن، اقدام می‌کنند؛ اما  سوال این است ابزارها و شیوه‌هایی که به جغرافی‌دانان کمک می‌کند تا بررسی‌های لازم را انجام داده و راه‌ حل‌هایی مناسب پیشنهاد دهند چیست؟ آیا تاکنون به این مسئله فکر کرده‌اید؟ قبل از پاسخ به این سوال لازم است که بدانیم در جغرافیا شش سؤال اساسی وجود دارد که جغرافی‌دان در بررسی‌های خود با آن روبه‌روست.

سؤالات کلیدی در جغرافیا

سؤالات جغرافیا عبارت است از: کجا؟ چه چیزی؟ چرا؟ چه موقع؟ چه کسانی؟ چطور؟

جهت تفهیم نحوه به کارگیری سوالات جغرافیا٬ فرض کنید با پدیده‌های گرد و غبار (ریزگردها) مواجه شده‌اید:
ـ سؤال کجا، با رکن اساسی جغرافیا یعنی مکان وقوع پدیده‌ها سروکار دارد. «این اتفاق در کجا رخ داده است؟» (غرب و جنوب غربی)
سؤال چه چیز، بر ماهیت هر پدیده یا مسئله، دلالت دارد؛: «چه چیزی رخ داده است؟» (وجود ریزگردهای بیش از حد مجاز در هوا).

ـ سؤال چرا، به علت وقوع پدیده می‌پردازد. «چرا این پدیده به وجود آمده است؟» (تداوم خشکسالی در سال‌های اخیر).
ـ سؤال چه موقع، به روند زمانی موضوعات می‌پردازد. «چه زمانی این پدیده، شدت می‌یابد؟» (فصل گرم سال).
ـ سؤال چه کسی یا چه کسانی، انسان و روابط متقابل انسان و محیط٬ مورد توجه قرار می‌دهد. «چه کسانی یا کدام فعالیت‌ها و برنامه‌های انسانی در این پدیده اثر داشته است و تأثیر آن بر محیط و انسان چیست؟» (بی‌توجهی به تثبیت خاک).
ـ سؤال چطور، به بررسی سیر تکوین و تحول پدیده می‌پردازد. «زمینه‌های به وجودآورندۀ این پدیده چیست؟» (قطع درختان، از بین رفتن دریاچه‌ها، باتلاق‌ها، واحه‌ها و…)

مراحل پژوهش در جغرافیا

حس کنجکاوی انسان دربارۀ جهان و مسائل گوناگون آن سبب تلاش او برای کشف ناشناخته‌ها٬ شده است. امروزه برای پاسخ گویی به نیاز‌ها و سوالاتی که برای انسان به وجود می آید روش‌های علمی مختلفی وجود دارد.

علم جغرافیا همانند سایر علوم برای رسیدن به پاسخ مسائلی که با آن روبه‌رو است به تحقیق و پژوهش می‌پردازد و این مراحل را طی می‌کند:

- طرح سؤال و بیان مسئله
- تدوین فرضیه
- جمع آوری اطلاعات
- پردازش اطلاعات
- نتیجه‌گیری و ارائۀ پیشنهادها

گام اوّل: طرح سؤال و بیان مسئله

پژوهشگر برای دستیابی به شناخت و آگاهی از مسئله‌ای که در ذهنش پدید آمده است، ابتدا باید مسئلۀ خود را به‌صورت واضح و روشن بیان کند. بهتر است صورت مسئله به شکل سؤالی نوشته و از عبارات خبری یا جملات کلی و نامعلوم جلوگیری شود. در این مرحله، پژوهشگر از خود می‌پرسد انجام این پژوهش چه اهمیتی دارد؟ نکتۀ مورد توجه در این مرحله این است که پژوهشگر باید پژوهش دیگران را مورد بررسی قرار دهد؛ به عبارت دیگر، مطالعۀ سابقه و پیشینۀ مسئله و نتایج پژوهش دیگران، مورد نیاز پژوهشگر است. او با این کار نسبت به موضوع، اطلاعات بیشتری پیدا می‌کند و مهم‌تر از همه، پی ‌می‌برد سؤالی که برایش پیش آمده قبلاً پاسخ داده شده است یا خیر.

گام دوم: تدوین فرضیه

فرضیه‌سازی یکی از مراحل حساس پژوهش است؛ زیرا فرضیه‌ها در هر پژوهش، نقش راهنما را دارد و به فعالیت‌هایی که قرار است انجام شود جهت می‌دهد. فرضیه پاسخ پیشنهادی و حدس اندیشمندانه محقق به سوال تحقیق است.
پژوهشگر با توجه به مسئلۀ خود، پیشنهادها و خبرهای اوّلیه را در چارچوب مسئلۀ پژوهش خود ارائه می‌کند.

فرضیه‌های پژوهشگر به میزان دانش، تجربیات و سوابق پژوهشیِ در دسترس او بستگی دارد.

گام سوم: جمع آوری اطلاعات

جغرافی‌دانان برای مطالعه و پاسخگویی به سؤالات خود به اطلاعات نیاز دارند. آنها تلاش می‌کنند اطلاعات لازم را از منابع و روش‌های مختلفی به دست‌ آورند.

الف) روش کتابخانه‌ای:

این روش در تمامی پژوهش‌های علمی، مورد استفاده قرار می‌گیرد. در برخی از آنها تمام تلاش پژوهشگر در کتابخانه صورت می‌گیرد و در برخی دیگر، بخشی از پژوهش در آنجا انجام می‌شود.

تصاویر داده شده، برخی از منابع گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای را نشان می‌دهد که مورد استفادۀ جغرافی‌دان قرار می‌گیرد.

 ب) روش میدانی:

پژوهشگر در این روش برای گردآوری اطلاعات ناگزیر است به مکان مورد تحقیق برود و با مراجعه به افراد یا محیط و برقراری ارتباط مستقیم با مکان مورد مطالعه به گردآوری اطلاعات بپردازد. در واقع، او باید ابزار سنجش و اطلاعاتیِ خود را به مکان مورد نظر ببرد. پرسش نامه، مصاحبه و مشاهده، از جمله ابزارهای گردآوری اطلاعات میدانی است.

گام چهارم: پردازش اطلاعات

پس از جمع‌آوری، استخراج و طبقه‌بندی اطلاعات، مرحلۀ پردازش یعنی حذف اطلاعات غیرضروری و حفظ اطلاعات مرتبط با پژوهش و تجزیه و تحلیل اطلاعات آغاز می‌شود.

گام پنجم: نتیجه گیری و ارائۀ پیشنهادها

در مرحلۀ آخر، پژوهشگر با نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، پاسخ مسئلۀ پژوهش را می‌یابد. او ضمن ارائۀ دلایل علمی و منطقی به تأیید یا رد فرضیه یا فرضیه‌های خود می‌پردازد. در صورتی که فرضیه یا فرضیه‌های یک پژوهشگر رد شود، پژوهشگر نباید دلسرد شود و پژوهش خود را بیهوده پندارد، زیرا این پژوهش به کسانی که با این سؤال مواجه شده‌اند پاسخ می‌دهد و از طرح دوبارۀ آن جلوگیری می‌کند.